Cái tay-quay-băng đầu video nằm lọt thỏm trong lòng bàn tay, nhẹ hều mà nhìn chi tiết nào ra chi tiết nấy, nhựa màu cam đã xỉn, mấy cạnh trầy xước, cái núm xoay tròn tròn như con ốc nhỏ.
Thứ đồ này giờ đem ra đặt lên bàn, nhiều người nhìn không hổng hiểu. Người ta tưởng đồ chơi hay một món gì của mấy ông thợ điện. Ít ai nhớ hồi đó, muốn coi lại một đoạn phim, muốn trả băng cho tiệm cho tử tế phải nhờ tới nó, làm gì có nút “tua về đầu” tiện lợi như bây giờ. Hổng có màn hình nhảy thời gian, hổng có thanh kéo qua kéo lại. Chỉ có một cái lỗ nhỏ xíu trên cuộn băng và một mớ kiên nhẫn vừa đủ để ngồi xoay từng vòng.
Hồi đó, cái gì cũng có một nhịp đi riêng, không nhanh mà cũng chẳng quá chậm, vừa vặn như tiếng quạt máy quay đều trong trưa nắng. Buổi tối, hẻm đèn vàng, nhà nào có cái tivi hộp là cả nhà được bữa coi phim rần rần. Cái đầu máy đặt ngay ngắn dưới kệ, dây dợ lòng thòng, băng đĩa xếp chồng lên nhau. Đang phim tới khúc gay cấn mà tự nhiên băng giật, hình chạy sọc, tiếng rè rè như có ai quậy nước. Coi vậy chớ ai cũng chịu coi, vì quen rồi. Có khi còn thương cái vết nhiễu đó nữa, nó làm cho bộ phim không trơn tru nhưng lại thiệt. Y chang như cuộc sống trong hẻm: vui có, bực có, thiếu thốn có, mà ai nấy vẫn sống được, vẫn cười rơ, vẫn làm lụng qua ngày đoạn tháng.
Quay băng là một việc không ai gọi là “việc” nhưng thiếu thì thấy trống trải liền. Ở cuối phim, người ta hay dặn: “Quay lại giùm nghen, mai trả tiệm”. Một câu dặn nghe bình thường mà phải để ý cho kỹ. Vì băng trả mà không quay người sau mướn về mở lên là gặp ngay đoạn kết, coi mất hứng chết đi được thành ra cái tay quay nhỏ xíu trở thành luật bất thành văn. Đứa nào trong nhà rảnh thì ngồi quay. Ngồi dưới nền gạch bông, dựa lưng vô chân bàn, cắm tay quay vô lỗ băng, rồi xoay. Xoay một hồi, nghe tiếng nhựa lạch cạch đều đều như tiếng bánh xe đạp lăn qua đường hẻm. Không ai vội, vội thì cũng đâu có được. Xoay mạnh tay quá là băng kẹt băng kẹt là rối nùi, rối là phải mở ra sửa mà sửa thì phải khéo, không là coi như bỏ thí cuộn băng.
Tự nhiên nhớ hồi đó, rất nhiều thứ buộc người ta phải chậm lại. Muốn gọi cho ai, phải bấm số, nghe từng tiếng tút tút, gặp lúc nhà người ta bận máy, thì ngồi chờ. Muốn nghe nhạc, phải tua băng cassette, tua lố là đi quá đoạn hay. Muốn chụp hình, phải ra tiệm rửa, đợi mấy ngày trời mới thấy mặt mình. Muốn coi phim, phải ra tiệm mướn, lựa tới lựa lui, rồi khệ nệ bưng về, lỡ băng bị mốc thì coi như xui tận mạng. Mọi thứ không “một chạm” như bây giờ nhưng đổi lại người ta biết đợi, biết giữ, biết sợ làm hư một thứ đang nắm trong tay. Sợ làm hư, nên sinh ra cẩn thận, cẩn thận riết tự nhiên sống cũng kỹ tính hơn.
Sài Gòn hồi đó có cái kiểu sống chung mà không cần nói nhiều. Cái hẻm cũ, sáng ra nghe tiếng rao bánh mì, nghe tiếng xe xích lô đạp lóc cóc, nghe tiếng chổi quét rác xoèn xoẹt trước cửa. Trưa thì bếp than nhà ai khói bay, mùi cá kho mặn mặn, mùi cơm mới thơm lừng. Chiều tới tối, quán cóc đẩy ra, ghế nhựa xếp lớp, người ta ngồi chồm hổm ăn hủ tiếu, nói chuyện trên trời dưới đất. Cái tivi hộp nếu mở lớn tiếng là hàng xóm cũng nghe ké, cũng biết phim đang tới khúc nào. Có nhà còn kéo ghế qua coi chung, chẳng ai thấy lạ. Đời sống hồi đó giống như một cuộn băng: không nét căng, không trong veo, nhưng có đủ âm thanh của con người.
Rồi những thứ đó biến mất êm ru, không ai đứng giữa hẻm làm lễ tiễn cái tiệm cho thuê băng. Không ai treo băng rôn tạm biệt, nó chỉ im lìm mà mất tiêu. Một bữa đi ngang, thấy cửa tiệm khóa chặt, bảng hiệu bạc màu, bên trong trống huơ trống hoác. Sau đó là tiệm internet, rồi tiệm điện thoại, rồi một cửa hàng thời trang. Cái đầu máy trong nhà từ trên kệ dời xuống gầm tủ rồi nằm chình ình trong thùng giấy. Một số nhà đem cho, một số nhà quăng bỏ, một số nhà còn giữ vì không nỡ nhưng giữ rồi cũng chẳng mở ra coi nữa vì TV đời mới đâu còn chỗ cắm. Dây cáp loằng ngoằng bỗng dưng thành thứ dư thừa, cái tay quay màu cam cũng nằm lăn lóc, nhẹ tênh như một món đồ bị bỏ quên.
Cái đáng nói là mình mất không chỉ một cái máy mà mình mất luôn một thói quen. Hồi đó coi phim xong, còn có chuyện ngồi quay băng, còn có tiếng nhựa lạch cạch, còn có khoảnh khắc sau bộ phim khi cả nhà chưa đứng dậy liền. Người này nói một câu, người kia trả lời một câu, có khi bàn về đoạn phim vừa coi có khi nhắc chuyện ngoài đời rồi cười hì hì. Còn bây giờ, coi xong là tắt cái rụp, ai về phòng ôm màn hình nấy. Không cần băng, khỏi cần quay, tiện lợi tới mức không còn chỗ cho những khoảng lặng. Sài Gòn bây giờ sáng đèn rực rỡ, xe chạy đầy đường, đồ ăn ngon hơn, lựa chọn nhiều hơn mà lạ là trong lòng nhiều người lại thấy thiếu một cái tiếng gì đó. Thiếu tiếng lạch cạch đều đều của một thứ đang được quay trở lại từ đầu, chuẩn bị cho lần coi sau.
Cái tay quay băng, nếu nhìn kỹ nó giống một cái nút nhỏ mà hồi xưa ai cũng dùng để sửa sai. Không phải sửa cuộc đời, chỉ là sửa cho cuộn băng về lại chỗ bắt đầu. Một thứ nhỏ xíu mà làm được điều tưởng chừng đơn giản: trả lại trật tự. Trả băng cho đàng hoàng để người sau mở lên là thấy ngay đoạn đầu. Thành ra, trong cái vật nhỏ đó có một cái tính tử tế. Một thứ “biết nghĩ cho người sau” mà không cần ai khen lấy một lời.
Đời người thì làm gì có cái lỗ nào để cắm tay quay vô. Có những đoạn đời, hồi đó cứ nghĩ để sau cũng được, rồi sau này không còn nữa. Có những cuộc gọi, cứ tưởng mai gọi lại, rồi mai bận, mốt bận, riết rồi thôi luôn. Có những bữa cơm trong nhà, cứ tưởng còn hoài hoài, rồi tự nhiên một bữa không còn đủ người ngồi nữa. Có những câu nói lỡ nặng lời, muốn quay lại để nói nhẹ hơn, mà đâu có được. Thời gian không giống cuộn băng, nó không chờ mình, nó không cho mình tua về đầu. Nó chạy một lèo, y như lúc mình lỡ tay quay mạnh quá, cuộn băng chạy vù vù, chỉ nghe tiếng gió rít, còn hình ảnh thì biến thành một vệt mờ căm.
Cũng có những đoạn đời, nếu được lựa chắc nhiều người muốn tua nhanh cho qua đi. Những ngày mệt mỏi, những lần thất bại, những tháng tiền bạc eo hẹp, những lúc thấy mình nhỏ xíu giữa cái thành phố mênh mông này. Hồi đó Sài Gòn còn nhiều chỗ để thở, lề đường rộng hơn, đêm cũng bớt vội vàng. Bây giờ thì cái vội nó tràn ra tận mép đường, tràn vô cả trong nhà. Người ta quen với “nhanh lên”, quen với “làm lẹ lẹ”, quen với “kịp không”, quen tới mức quên mất cảm giác ngồi yên làm một việc tào lao mà cần thiết như là quay băng. Quay chậm thôi, nghe tiếng lạch cạch, để biết mình đang đi qua thời gian chứ không phải bị thời gian kéo lết đi.
Cái hay của băng từ là nó không hoàn hảo, nó có nhiễu có sọc, có lúc giật đùng đùng, có đoạn mờ vì băng cũ mèm, có khi tiếng đi trước hình hoặc hình chạy trước tiếng nhưng chính vậy mới giống ký ức. Ký ức đâu có nét căng, ký ức đâu có chuẩn màu, ký ức hay bị lệch sáng, hay bị lẫn mùi, lẫn tiếng. Một cảnh phim hồi đó, nhiều khi nhớ không phải vì câu thoại mà vì tiếng dép ngoài ban công, vì tiếng muỗng chạm vô chén, vì mùi dầu nóng trong bếp, vì tiếng hàng xóm cười giòn bên kia vách. Ký ức luôn có “vết nhiễu” nhưng nhờ nhiễu mà nó thiệt.
Người ta hay mê mấy thứ sắc nét, hình ảnh bây giờ đẹp lắm, sạch bóng, trơn tru lắm nhưng sạch quá, đôi khi lại không giữ được gì trong lòng. Lướt một cái là qua, coi một cái là quên sạch sành sanh. Còn hồi đó, vì phải mướn băng, vì phải lựa băng, vì phải quay băng, vì băng đôi khi bị nhiễu nên mỗi lần coi là mỗi lần nhớ sâu đậm. Một đoạn phim không chỉ nằm trong mắt, nó nằm luôn trong thói quen, trong tiếng động, trong sự chờ đợi. Thành ra, ký ức hồi đó không chỉ là nội dung bộ phim, nó là cả một công đoạ mà công đoạn đó bây giờ mất tiêu rồi.
Những thứ biến mất không hề nói lời chia tay. Cái hẻm cũ thay bằng chung cư cao tầng, cái tiệm băng thay bằng tiệm khác, cái tivi hộp thay bằng màn hình mỏng lét, cái đầu máy bị đem cho người ta. Rồi tới lượt những cuộc ngồi chung cũng thưa dần. Không ai tuyên bố chấm dứt, không ai ký biên bản. Nó chỉ rút khỏi đời sống như nước rút khỏi một vũng sau cơn mưa: ban đầu còn ướt, rồi loáng cái là khô queo, rồi không ai nhớ hôm qua chỗ đó từng có nước.
Mà lạ nghen, có những lúc giữa cái thành phố đông nghẹt, lại thèm nghe một tiếng động nhỏ xíu. Tiếng nhựa lạch cạch của tay quay, tiếng băng chạy ràn rạt, tiếng thở dài nhẹ sau khi phim hết, tiếng ai đó nói: “Quay lại đi, mai trả”. Những tiếng đó không làm ra tiền, không giúp mình nhanh hơn, không giúp ai kịp deadline nhưng nó có công giữ người ta lại, giữ cho một buổi tối không trôi tuột đi như mấy cái clip coi cho vui rồi thôi.
Cho nên, cái tay quay băng, rốt cuộc không phải chuyện đồ cổ hay đồ cũ. Nó là lời nhắc rằng đã từng có một thời, để coi lại một thứ mình thương, phải chịu khó xoay từng vòng. Đã từng có một thời, người ta sống chung trong một khung hình nhiễu, nhưng đủ gần để nghe nhau ho một tiếng cũng biết là ai. Đã từng có một thời, cái tử tế nằm ở chỗ biết quay băng về đầu cho người sau, chứ không phải ở chỗ mình coi được bao nhiêu thứ trong một ngày.
Thời gian thì không quay lại được. Thành phố thì cứ chạy hoài. Đời người cũng vậy, lỡ tua nhanh nhiều đoạn quá, tới lúc muốn nhìn kỹ lại, chỉ còn nghe tiếng vù vù trong đầu nhưng trong đống mất mát lặng thinh đó, mình vẫn có thể giữ lấy một thứ: giữ lại cái ý niệm về sự chậm rãi, giữ lại chút “nhiễu” để ký ức còn chỗ mà bám vô, giữ lại trong lòng một tiếng lạch cạch đều đều như một lời nhắc nhẹ: đừng để mọi thứ trôi qua trơn tru quá, trơn tới mức không còn gì để mà nhớ, mà thương.
Nếu có lúc nào đó thấy cuộc đời này chạy vù vù, thấy mình bị kéo đi hụt hơi thì tưởng tượng đơn giản thôi: có một cái tay quay màu cam, đang xoay chậm lại, từng vòng, từng vòng… Không phải để tua về quá khứ, chỉ để nghe lại một tiếng nhỏ xíu của cuộc sống cũ cho lòng mình kịp đứng yên một chút giữa nhân gian.
Bùi Vĩnh Thế
Giới thiệu về Dự Án Nam Bộ Chợ Lạc Xoong xem tại đây
