Hồi còn nhỏ có lần trong lúc lau bàn thờ buổi chiều cuối năm, tui chợt nghĩ một câu nghe vừa mắc cười vừa khó trả lời: nếu ông bà tổ tiên đã đầu thai, vậy mình đang thờ ai?
Khói nhang bay lên mỏng như một sợi tơ. Tấm ảnh ông bà treo trên vách đã ngả màu theo năm tháng. Người trong ảnh vẫn nhìn ra bằng đôi mắt nghiêm mà hiền, nhưng thời gian thì đã đi xa lắm. Người ta nói theo quan niệm của Phật giáo, đời người là vòng luân hồi, sinh rồi tử, tử rồi sinh. Nếu vậy, biết đâu ông bà đã trở lại làm một đứa nhỏ nào đó đang chạy chơi ngoài xóm, hoặc thành một người lạ nào đó tui từng vô tình gặp trên đường. Nghĩ tới đó, tui bỗng thấy bàn thờ trước mặt mình như đứng giữa hai bờ: một bên là cõi đã qua, một bên là những điều đang tiếp diễn.
Hồi nhỏ, tui từng tin rất thiệt rằng ông bà “ở” trên bàn thờ. Mỗi lần làm sai chuyện gì, chỉ cần nghe má nói “coi chừng ông bà quở” là trong lòng đã rờn rợn. Lớn lên rồi, tui hiểu bàn thờ không phải chỗ để giữ một linh hồn nào lại. Không có ai bị cột vô khung ảnh, không có ai bị giữ trong làn khói nhang. Vậy mà mỗi dịp giỗ, Tết, cả nhà vẫn tụ về, bày mâm cơm, châm trà, rót rượu, thắp nhang, lạy xuống. Nếu không phải để “giữ” ai, thì là để làm gì?
Có lẽ, mình đang thờ ký ức.
Thờ giọng nói trầm của ông nội mỗi buổi sáng quét sân, thờ tiếng dép lẹp xẹp của bà ngoại đi ra đi vô dưới bếp, thờ cách ba ít nói mà thương con theo kiểu âm thầm, thờ bóng lưng của má lom khom bên nồi cá kho, mùi nước dừa sôi lên nghe thơm tới tận chiều. Những thứ đó, nếu không có một chỗ để đặt xuống, sẽ tan đi theo năm tháng. Bàn thờ giống như một cái neo, neo ký ức lại, để mình còn nhớ mình từ đâu mà ra.
Cũng có khi, mình không chỉ thờ người đã khuất, mình thờ cả phần tốt đẹp trong chính mình.
Mỗi lần đứng trước bàn thờ, tự nhiên người ta nói năng nhỏ lại, bước chân chậm lại. Không ai dạy, mà ai cũng biết phải giữ lòng cho ngay ngắn. Có những lúc ngoài đời va vấp, làm ăn thất bại, giận hờn, hơn thua nhưng tới khi thắp nhang cho ông bà, tự nhiên thấy lòng dịu xuống, như thể có một ánh nhìn vô hình nhắc mình sống cho đàng hoàng, để khỏi thẹn. Dù tổ tiên có đang ở một kiếp sống nào khác, thì nếp nhà họ để lại vẫn còn ở đây, trong từng cách cư xử, từng lời ăn tiếng nói.
Người miền Nam mình hay nói chữ “gốc”. Gốc cây mà không vững thì gió lớn là ngã. Con người mà không nhớ gốc, sống dễ chông chênh. Bàn thờ, suy cho cùng, là một cách giữ gốc. Không phải giữ một linh hồn, mà giữ mạch thời gian. Giữ sợi dây nối giữa người đã đi qua, người đang sống và cả những đứa nhỏ chưa kịp hiểu hết chuyện đời. Đứa cháu chắp tay lạy ông bà chưa chắc hiểu luân hồi là gì nhưng nó hiểu có một dòng chảy trước nó và nó là một phần trong đó.
Có lần tui hỏi má, nửa đùa nửa thiệt: “Lỡ ông bà đầu thai hết rồi, mình cúng ai?” Má không cắt nghĩa triết lý gì cao xa. Má chỉ nói: “Cúng là cúng cái ơn. Cúng cái nghĩa.” Nghe đơn giản mà nghĩ hoài thấy thấm. Ơn sinh thành, ơn nuôi dưỡng, ơn những tháng ngày kham khổ để con cháu có được hôm nay. Những thứ đó không cần một linh hồn cụ thể để tồn tại, nó tồn tại trong cách mình sống tử tế với nhau.
Có thể, ở đâu đó trong vòng xoay của đời sống, tổ tiên đã trở lại bằng một hình hài khác. Có thể họ đang bắt đầu lại từ đầu, với một cái tên mới, một mái nhà khác nhưng điều đó không làm bàn thờ trở nên vô nghĩa. Bởi mình không thờ một con người cụ thể đang lơ lửng đâu đó giữa hai cõi. Mình thờ quá khứ đã làm nên hiện tại. Thờ công lao, tình thương, thờ cả những lỗi lầm đã được tha thứ và những hy sinh không ai nhắc lại.
Chiều xuống, khói nhang tan dần trong ánh nắng xiên qua cửa. Căn nhà im lặng, chỉ còn tiếng gió lùa qua hàng cây sau nhà. Nhìn lên tấm ảnh cũ, con cháu chợt thấy nhẹ lòng. Dù ông bà có ở đâu, trong hình hài nào, họ cũng không chỉ nằm trong khung ảnh kia. Họ nằm trong cách chúng ta cúi đầu trước người lớn, nằm trong thói quen dọn mâm cơm cho đủ chén đủ đũa, nằm trong cái cảm giác muốn sống cho đàng hoàng, dù đời có xô nghiêng tới đâu.
Nếu tổ tiên đã đầu thai, vậy mình đang thờ ai?
Có lẽ, mình đang thờ những điều khiến mình không trở thành kẻ lạc gốc giữa đời, thờ sợi dây vô hình buộc mình với những người đi trước. Chùng nào còn nhớ để thắp một nén nhang, còn giữ được một mâm cơm ngày giỗ, thì chừng đó dòng chảy ký ức nguồn cội vẫn chưa đứt.
Thờ cúng, đôi khi không phải để gọi ai về, mà để nhắc mình đừng quên mình là ai.
Bùi Vĩnh Thế
Giới thiệu về Dự Án Nam Bộ Chợ Lạc Xoong xem tại đây
